شاخص‌های علم‌ سنجی

Last Update: ۱۳۹۸/۰۳/۲۸ ۱۴:۴۰| تعداد بازدید: 142

 

علم‌سنجی امروزه به فن تجزیه و تحلیل کمی و کیفی علم، در راستای کشف ساختار یک حوزه علمی و پیش بینی آن در راستای برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری علمی و پژوهشی توصیف شده است. در علم‌سنجی، ارتباطات علمی و شیوه‌های تولید، اشاعه و بهره‌گیری از اطلاعات علمی به روش غیرمستقیم و با بررسی منابع و مآخذ آن‌ها ارزیابی می‌شود. این موضوع برای اولین بار در شوروی سابق به‌ وجود آمد و در کشورهای اروپای شرقی بویژه مجارستان از این روش برای اندازه‌گیری کمی علوم در سطوح ملی و بین المللی و برای مؤسسات دولتی و خصوصی استفاده شد. از مهمترین اهداف علم‌سنجی می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد.

* بررسی شاخصه‌های رشد و توسعه علوم ( شاخصه‌های تحقیق و توسعه، منابع انسانی، پروانه‌های ثبت اختراع و ...)
* کشف روابط و الگوهای موجود میان دانشمندان، حوزه‌های پژوهشی، کشورها و…
* ارزیابی صحیح و رتبه‌بندی پژوهشگران، مؤسسه‌ها، کشورها، مجلات تخصصی، موضوعات تخصصی
* سنجش و ارزیابی نوآوری‌های علمی
* همکاری و مشارکت علمی، شبکه‌های هم تألیفی، بررسی انواع تقلب‌های علمی و سرقت علمی.

در راستای تحقق اهداف مطرح شده شاخص‌های متعددی از سوی سازمان‌ها و مراجع علمی و همچنین نمایه‌‌نامه‌های بین‌المللی مطرح شد که در ذیل به شاخص‌های کلیدی اشاره می‌گردد.

 

  1. شاخص های H و G

 

معرفی شاخص H (H-Index)

یکی از شاخص های علم سنجی، شاخص H است که از آن برای متمایز کردن محققان تاثیرگذار از محققانی که صرفا مقاله تولید می‌کنند استفاده می‌شود. وقتی H-Index برای فردی برابر با h است، به این معنی است که به h  مقاله از مقالات وی هر کدام حداقل h بار استناد شده است. محاسبه H-Index توسط پایگاه‌های Scopus، ISI و Google Scholar برای مقالات انگلیسی زبان امکان‌پذیر ‌است. شاخص H در سامانه علم سنجی وزارت بهداشت بر اساس پایگاه اسکوپوس اندازه‌گیری می‌شود.

به عنوان مثال، در جدول زیر، به 5 مقاله از مقالات نویسنده، حداقل 5 بار استناد شده است؛ بنابراین H-Index نویسنده برابر با 5 است.

ردیف مقالات

11

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

تعداد استنادات

0

0

1

3

4

5

5

6

6

7

8

 

معرفی شاخص G (G-Index)

شاخص G اصلاحی بر شاخص H است و برای برجسته کردن مقالات پراستناد استفاده می‌شود. از آنجا که یکی از ضعف‌های شاخص H نادیده گرفتن مقالات پراستناد است، شاخص G برای اصلاح این نقطه ضعف، معرفی شد. در این شاخص به مقالاتی که بیشتر مورد استناد قرار می‌گیرد، وزن بیشتری داده می‌شود. شاخص G برابر است با بالاترین رتبه در لیست نزولی استنادات به ترتیبی که g مقاله اول، حداقل به تعداد g2 بار، استناد دریافت کرده باشند و مجموع استنادهای مقالات، بزرگتر یا مساوی g2 باشد. شاخص G همیشه بزرگتر یا مساوی شاخص H است.

به عنوان مثال، در جدول زیر، G-Index نویسنده برابر با 6 است. زیرا در 6 مقاله اول، فراوانی تجمعی استنادات، بیشتر از g2  (36= g2) و برابر با 37 است.  

 

ردیف مقالات

11

10

9

8

7

6

5

4

3

2

1

تعداد استنادات

0

0

1

3

4

5

5

6

6

7

8

فراوانی تجمعی استنادات

45

45

45

44

41

37

32

27

21

15

8

جی به توان دو

121

100

81

64

49

36

25

16

9

4

1

 

 

  1. شاخص های مربوط به پایگاه Web of Science

 

 شاخص IF  (Impact Factor)

Impact Factor ضریب یا عامل تأثیر و نیز شاخص اثرگذاری مجلات است.  این شاخص فقط در مورد نشریات نمایه شده در قالب JCR توسط مؤسسه ISI محاسبه و منتشر می‌شود. این عامل همه ساله توسط ISI  بر مبنای ارجاعات به هر یک از مجلات علمی محاسبه می‌شود و نتیجه در گزارشات ارجاع مجله یا JCR در سایت موسسه تامسون رویترز با آدرس www.webofknowledge.com منتشر می‌شود. ضریب تاثیر دو ساله به صورت زیر محاسبه می‌شود.

ضریب تاثیر در سال 2013

 

2013

2012

2011

 

نکته: رابطه بین پایگاه داده‌های Web of Knowledge (WoK)، Web of Science (WoS) و ISI در شکل زیر نشان داده شده است. همانطور که در شکل زیر نشان داده می شود، تمام نمایه های موجود در سایت تامسون رویترز، ISI محسوب نمی‌شوند. به مجلات موجود در نمایه‌های Arts and Humanities Citation Index، (SCIE) Science Citation Index Expanded و Social Sciences Citation  Index (SSCI) مجلات متعلق به نمایه ISI گفته می‌شود. مجلات نمایه شده در ISI در گزارش سالانه JCR به آدرس www.webofknowledge.com موجود هستند. نام برخی از مجلات با وجود نمایه شدن در سایت موسسه تامسون رویترز، در گزارش سالانه JCR موجود نیست. علت این امر آن است که این مجلات با نمایه Emerging Science Citation Index (ESCI) به تعبیری در لیست انتظار یا لیست احتمالی JCR قرار گرفته‌اند و بنابراین شاخص IF برای این مجلات محاسبه نمی شود.

wok wos isi
رابطه بین پایگاه های WoK، WoS و ISI

 

دسترسی به شاخص IF

محققان گرامی برای دسترسی به IF مجلات نمایه شده در پایگاه داده ISI،  می‌توانند پس از ورود به کتابخانه دیجیتال دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه و ورود به سایت  www.webofknowledge.comقسمت Journal Citation Reports (JCR) مراجعه نموده و یا از سامانه منبع یاب وزارت بهداشت به آدرس http://rsf.research.ac.ir استفاده نمایند. همچنین برای دسترسی به نمایه مجلات (به عنوان مثال مجلات موجود با نمایه ESCI) می توان از سایت http://mjl.clarivate.com  اقدام کرد.

 

  1. شاخص های مربوط به پایگاه Scopus

شاخص CiteScore

شاخص استنادی CiteScore برای اندازه گیری تاثیر استنادی مجلات و سطح بندی آن ها در پایگاه Scopus به کار می رود و به صورت زیر محاسبه می شود.

CiteScore در سال 2013

 

2013

2012

2011

2010

 

 شاخص SNIP (Source Normalized Impact per Paper)

این شاخص در پاسخ به کاستی‌های شاخص CiteScore توسط پایگاه اسکوپوس ارائه می‌شود. در واقع این شاخص استنادهای دورتر را بررسی می‌کند؛ یعنی خود استنادی و استنادهای همکاران را در نظر نمی‌گیرد. این شاخص که توسط دانشگاه لایدن پیشنهاد شد میزان تأثیر استناد را با وزن دادن به استناد بر اساس کل استنادات دریافتی یک حوزه موضوعی می‌سنجد. بنابراین تأثیر یک استناد می‌تواند در یک حوزه موضوعی نسبت به یک حوزه موضوعی دیگر ارزش بیشتری داشته باشد. این شاخص در پایگاه اسکوپوس قابل مشاهده است. این شاخص از عوامل ذیل تأثیر می‌پذیرد.

* عامل مخاطب: اهمیت دادن به سیاهه رفرنسهای مقالات استناد دهنده (رویکرد استناد کننده: citing – side approach)
* وزن‌دهی به مجله استناد دهنده، در نظر گرفتن میزان رفرنس‌های مورد استفاده در آن مجله. به عنوان مثال اگر یک مقاله دارای m رفرنس باشد استناد دریافتی ارزشی برابر 1/m خواهد داشت.
* در نرمال‌سازی منبع در اسکوپوس میانگین استنادات یک مجله را با میانگین رفرنس‌های مجله استناد کننده مورد توجه قرار می دهند.

روش محاسبه شاخص SNIP به صورت زیر است.

1- ابتدا داده‌های خام برای هر مقاله چاپ شده در مجله در بازه زمانی 3 ساله محاسبه می‌شود. کل استنادات دریافتی مقاله بر مقالات قابل استناد تقسیم می‌شود (Raw impact per paper).
2- داده‌های موجود در رابطه با پتانسیل مجله در دریافت استناد در پایگاه داده برای یک بازه زمانی 10 ساله محاسبه می‌شود و سپس میانگین رفرنس‌های مقالات نیز محاسبه می‌شود (database citation potential).
3- از تقسیم عدد به دست آمده از گزینه‌‌های یک بر دو عدد نرمال مورد نظر به دست می‌آید (SNIP= RIP/DCP).

 

 

شاخص SJR (SCImago Journal Rank)

معیاری برای اندازه‌گیری میزان تاثیر علمی مجلات علمی است که به طور هم‌زمان تعداد استنادات انجام شده به مقالات یک مجله و همچنین اعتبار مقالات استناد دهنده را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. شاخصSJR  تنها تعداد استنادات به مقالات یک مجله را محاسبه نمی‌کند؛ بلکه رتبه مجله‌ای را که مقالات استناد دهنده در آن به چاپ رسیده‌اند نیز در نظر می‌گیرد. در واقع استناد از مجلات معتبرتر و با کیفیت‌تر با  SJRبالا، تاثیر بیشتری نسبت به سایر مجلات در افزایش شاخص SJR دارد.

 

دسترسی به شاخص های CiteScore، SNIP و SJR

 

محققان گرامی برای دسترسی به شاخص‌های مجلات نمایه شده در پایگاه داده Scopus،  می‌توانند پس از ورود به کتابخانه دیجیتال دانشگاه علوم پزشکی تربت حیدریه وارد سایت  www.scopus.com شوند. سپس با انتخاب زبانه Search و گزینه Document، ISSN مجله را وارد کنند. پس از انتخاب نام مجله شاخص‌های CiteScore، SNIP و SJR مربوطه به مجله قابل مشاهده هستند و یا از سامانه منبع یاب وزارت بهداشت به آدرس http://rsf.research.ac.ir استفاده نمایند.

 

  1. شاخص Q (Quartile)

چارک یاQuartile   از معیارهای ارزیابی کیفیت مجلات به شمار می‏رود و نشان‌دهنده جایگاه مجله در مقایسه با مجله‏های حوزه موضوعی مشابه است. بنابراین سطوح چارک، شامل مجلات Q1 در طبقه بالا (25 درصد برتر)، مجلاتQ2  در طبقه میانی بالا (25 تا 50 درصد)، مجلاتQ3  در طبقه میانی پايين (50 تا 75) و مجلاتQ4  در طبقه پايين  (25 درصد انتهايي) حوزه موضوعی خود قرار دارد. در نتیجه بهترین مجلات در یک حوزه موضوعی مشخص جز 25 درصد برتر رتبه‌بندی یا Q1  هستند. لازم بذکر است که نمره Quartile بر اساس شاخص‌های مورد ارزیابی در پایگاه‌های   Scopusو ISI می‌تواند متفاوت باشد. در پایگاه ISI، چارک‌ها بر اساس شاخص IF مجلات و در پایگاه Scopus، چارک‌ها بر اساس شاخص‌های CiteScore، SNIP و SJR محاسبه می‌شود.

 

 

فایل های پیوست